PROFESJONALIZM I PASJA

PROFESJONALIZM I PASJA

PROFESJONALIZM I PASJA

PROFESJONALIZM I PASJA
01
Lut
2016

Świadoma zgoda pacjenta – zakres i sposób udzielanych informacji

Każdy człowiek był, jest lub będzie pacjentem sensu largo. Jednak mała liczba osób jest świadoma swoich praw w przypadku jakiegokolwiek kontaktu z lekarzem, czy innym członkiem personelu medycznego. Wiąże się to poniekąd z ukształtowaniem na przestrzeni lat określonego podejścia społeczeństwa względem lekarzy. Zazwyczaj osoba korzystająca 

z usług medycznych traktuje, np. lekarza jako podmiot wszechwiedzący, którego zalecenia należy wykonywać bez większej analizy. Takie podejście jest jednak błędne. To od decyzji pacjenta zależy jakiekolwiek podjęcie działań wobec niego przez osobę z personelu medycznego. Pacjent musi bowiem wyrazić zgodę na przeprowadzenie czynności medycznych.
W przeciwnym wypadku osoba z personelu medycznego może podlegać odpowiedzialności karnej z art. 192 k.k.

Niezwykle istotne jest, iż prawo do udzielenia zgody przez pacjenta na świadczenie zdrowotne jest podstawowym przejawem ochrony wolności osobistej. Jest to związane z tym, że instytucja zgody pacjenta wynika z fundamentalnego prawa człowieka do autonomii. Odzwierciedleniem tego są regulacje zawarte w niemal wszystkich aktach odnoszących się do praw pacjenta[1]. W dokumentach tych podkreśla się prawo pacjenta do uzyskania informacji przed wyrażeniem zgody na daną interwencję medyczną, co jest jednym
z elementów warunkujących skuteczność zgody. W przypadku braku uprzedniej informacji niezbędnej do podjęcia decyzji odnośnie do interwencji medycznej, wyrażona przez pacjenta zgoda nie ma oparcia w normach prawnych[2]. Obecnie prawo pacjenta do świadomego decydowania o procesie swojego leczenia stanowi podstawę współczesnej etyki medycznej. Co za tym idzie zwrot „świadoma zgoda” jest kluczowym pojęciem[3].

Problem zgody uświadomionej jest bardzo istotny, ponieważ na pracowników medycznych nałożono obowiązek przekazania pacjentowi niezbędnych informacji, co jest warunkiem przedmiotowym skuteczności zgody. W następstwie, w orzecznictwie wykształciło się stanowisko, iż nawet prawidłowe wykonanie zabiegu w sensie medycznym będzie nielegalne w przypadku, gdy pacjent wyraził formalnie zgodę, ale bez uzyskania właściwej informacji[4]. Pogląd ten został zaprezentowany m.in. w wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie, który orzekł, że: „Wina funkcjonariusza ma miejsce nie tylko wówczas, gdy sam zabieg skutkujący powstaniem szkody w rozumieniu art. 361 k.c. zawierał elementy zawinienia, ale także wówczas, jeżeli proces decyzyjny pacjenta poprzedzający wyrażenie przez niego zgody na zabieg został zakłócony poprzez zaniechanie przedstawienia ewentualnych komplikacji zabiegu, skutkujących negatywnie dla życia lub zdrowia operowanego”[5]. Podobne stanowisko zajął również Sąd Apelacyjny w Poznaniu uznając, iż: „lekarz odpowiada nie tylko za winę w samym procesie leczenia, lecz także za każdą winę niedotyczącą techniki medycznej, a więc i za niedoinformowanie pacjenta
o ryzyku i skutkach zabiegu. Samo zaś uzyskanie formalnej zgody pacjenta bez poinformowania go o ryzyku i skutkach zabiegu powoduje, że jest to zgoda <> i jako taka wadliwa, wskutek czego lekarz działa bez zgody i naraża się na odpowiedzialność cywilną za szkodę wyrządzoną pacjentowi, nawet gdy postępuje zgodnie z zasadami sztuki lekarskiej”[6].

Analizując szczegółowo unormowania dotyczące informacji przekazywanych pacjentowi, można wyróżnić cztery zasadnicze elementy[7]:

  1. zakres przekazywanych informacji,
  2. sposób przekazywanych informacji,
  3. podmiot, któremu ma informacja zostać przekazana,
  4. przypadki zaniechania udzielenia informacji.

W niniejszym artykule poruszone zostaną dwa zagadnienia. Z kolei następne omówione będą w dalszych częściach, z uwagi na ich szczegółowość oraz specyfikę tematyczną.

Odnosząc się do pierwszego elementu przekazywanych pacjentowi informacji, należy przyjąć, że ich zakres jest bardzo ważny, ponieważ warunek wyrażenia przez pacjenta świadomej zgody stanowi posiadanie przez niego odpowiednich danych o skutkach decyzji. Co do zasady, informację należy przekazać o stanie zdrowia i rozpoznaniu. Jednak sformułowanie „stan zdrowia” jest ogólne. W konsekwencji należy je interpretować
w odniesieniu do konkretnego przypadku. Dla przykładu można wskazać, iż w obszarze przekazywanych pacjentowi informacji mieści się objaśnienie wyników badań diagnostycznych, bądź podanie przyczyny ich przeprowadzenia. Termin „rozpoznanie” dotyczy zaś ustalenia diagnozy, podania informacji o chorobie pacjenta. W praktyce pojawił się jednak problem powinności poinformowania pacjenta przez pracownika medycznego
o niekorzystnej diagnozie, niekiedy śmiertelnej chorobie. Wskazując na ochronę autonomii oraz partnerskie relacje pomiędzy pacjentem i lekarzem, przeważa pogląd, iż nie można niczego zataić przed pacjentem. Zwraca się jednak uwagę na taktowny sposób przekazywanych informacji w takiej sytuacji, który musi uwzględniać stan pacjenta[8]. Wyjątek od tej regulacji zawarto w  art. 31 ust. 4 u.z.l.l.d., w którym przewidziano możliwość ograniczenia przekazywanych informacji, jeśli rokowanie jest dla pacjenta niepomyślne oraz przemawia za tym jego dobro. Pracownik medyczny jest jednak zobowiązany do  udzielenia informacji przedstawicielowi ustawowemu pacjenta lub osobom upoważnionym przez pacjenta.

W dalszej kolejności informacja musi dotyczyć proponowanych i możliwych metod diagnostycznych i leczniczych. Konieczność udzielenia takich danych jest przejawem ochrony poszanowania autonomii pacjenta. Może on bowiem dzięki posiadaniu odpowiedniej wiedzy ostatecznie zdecydować, jaki wariant wybierze. Pracownik medyczny zobowiązany jest nadto wskazać pacjentowi zabiegi, które mogą zostać wykonane w innej placówce medycznej, a nawet w innym kraju. Odnosi się to również do metod działania, które nie są finansowane ze środków publicznych, ponieważ pacjent może wybrać płatną metodę, jeśli uzna ją za bardziej skuteczną. Pracownik medyczny powinien też po przedstawieniu różnych możliwości zasugerować metodę jego zdaniem najbardziej korzystną, ze względu na brak odpowiednio fachowej wiedzy po stronie pacjenta[9].

Pacjent musi zostać poinformowany dodatkowo o dających się przewidzieć następstwach określonych działań. Ustawodawca nie rozstrzygnął jednak, czy chodzi
w tym przypadku o wszystkie następstwa, które da się przewidzieć, czy chodzi wyłącznie o typowe konsekwencje, które stanowią normalne ryzyko danej interwencji. Pracownik medyczny działając jako profesjonalista powinien zrelacjonować pacjentowi najczęściej występujące, typowe następstwa. Konieczne jest jednak, aby zakres informacji dostosować do sytuacji i predyspozycji konkretnego pacjenta z uwagi m.in. na jego wiek, przebyte choroby, nałogi, kondycję. Istotne jest również to, iż zaliczenie danej osoby do grupy określanej mianem „podwyższonego ryzyka niekorzystnych następstw zabiegu” wpływa na zakres przekazywanych jej informacji, ponieważ zakres ten nie może być
w każdym przypadku taki sam[10]. Nie dopuszcza się jednak możliwości ograniczenia informacji tylko do wskazania typowych skutków. Przekazując dane należy uwzględnić następstwa, które mogą wystąpić w konkretnym przypadku, mimo że zasadniczo nie muszą one być typowymi, bezpośrednimi rezultatami. Istotne jest, iż pacjent powinien potrafić rozróżnić dwie zmienne, jakimi są rodzaj konsekwencji postępowania oraz prawdopodobieństwo ich wystąpienia. W związku z tym należy odróżnić następstwa nierozerwalnie związane z daną interwencją, jak np. ból i opuchlizna po dokonanym zabiegu, od skutków, które stanowią powikłania[11].

Kolejnym ważnym zagadnieniem dotyczącym przekazywanych pacjentowi informacji jest sposób ich udzielania. Jest to tak istotne, ponieważ aby pacjent podjął świadomą decyzję często nie wystarcza samo przekazanie pełnych i rzetelnych danych. Konieczne jest, aby udzielone informacje były przez adresata zrozumiałe. To najczęściej zależy od sposobu ich przekazywania pacjentowi. Istotne jest, iż pracownik medyczny nie może podczas udzielania informacji bazować jedynie na materiałach przygotowanych przez różnych producentów medykamentów lub sprzętu medycznego, ponieważ ich rola jest inna
i najczęściej są one mało zrozumiałe dla pacjentów[12]. Przytoczyć również należy stanowisko Sądu Apelacyjnego w Poznaniu, który w jednym ze swoich wyroków orzekł, że: „Używane pojęcia, szczególnie przedstawione w formie skrótów lub symboli wymagają zwykle przełożenia na język zrozumiały dla przeciętnego odbiorcy”[13]. W związku z tym należy wnioskować, iż używanie skrótów bez ich wyjaśnienia stanowi niedopełnienie obowiązku informacyjnego z uwagi na fakt braku zrozumienia przekazu przez adresata.

Podsumowując powyższe, należy zwrócić uwagę na szczególne znaczenie świadomości pacjenta oraz na konieczność zmiany podejścia przez pacjentów w stosunku do pracowników personelu medycznego. Istotne jest, aby wzajemne relacje tych stron kształtowały się na zasadzie partnerstwa. W takim przypadku wzrośnie świadomość pacjentów co do posiadanych przez nich praw oraz możliwość ich szczegółowego egzekwowania.  

Dominika Sujka

Kancelaria Adwokacka Piotr Nowakowski

BIBLIOGRAFIA

  1. Bernatek-Zaguła I., Prawo pacjenta w Polsce do informacji medycznej, Toruń 2008
  2. Cabaj M., Niebrój L., Kaźmierczyk J., Edukacja zdrowotna jako przygotowanie pacjentów do podejmowania autonomicznych decyzji w procesie leczenia, Zdrowie Publiczne 2002, nr 112,
  3. Dukiet-Nagórska T., Autonomia pacjenta a polskie prawo karne, Warszawa 2008
  4. Kubiak R., Prawo medyczne. Wykłady specjalizacyjne, Warszawa 2010
  5. Kubiak R., Zgoda na zabieg medyczny. Kompendium dla lekarzy, Kraków 2013
  6. Michałowska K., Charakter prawny i znaczenie zgody pacjenta na zabieg medyczny, Warszawa 2014
  7. Ustawa z dnia 5 grudnia 1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty, tekst jedn. Dz.U. 2014, poz. 1877
  8. Ustawa z dnia 6 listopada 2008 r. o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta, tekst jedn. Dz.U. 2014, poz. 1822,
  9. Wyrok SA w Poznaniu z dnia 9 maja 2002 r., sygn. akt: I ACa 221/02, PiM 2004, nr 14
  10. Wyrok SA w Poznaniu z dnia 29 września 2005 r., sygn. akt: I ACa 236/05, LEX nr 175206
  11. Wyrok SA w Warszawie z dnia 18 marca 2005 r., sygn. akt: I ACa 784/04, PiM. 2007, nr 2

[1] Ustawa o zawodach lekarza i lekarza dentysty, Ustawa o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta, Konwencja o prawach człowieka i biomedycynie, Dyrektywa 2001/20/EC

[2] I. Bernatek-Zaguła, Prawo pacjenta w Polsce do informacji medycznej, Toruń 2008, str. 63

[3] M. Cabaj, L. Niebrój, J. Kaźmierczyk, Edukacja zdrowotna jako przygotowanie pacjentów do podejmowania autonomicznych decyzji w procesie leczenia, Zdrowie Publiczne 2002, nr 112, str. 20

[4] Kubiak R., Zgoda na zabieg medyczny. Kompendium dla lekarzy, Kraków 2013, str. 34

[5] Wyrok SA w Warszawie z dnia 18 marca 2005 r., sygn. akt: I ACa 784/04, PiM. 2007, nr 2, str.138

[6] Wyrok SA w Poznaniu z dnia 29 września 2005 r., sygn. akt: I ACa 236/05, LEX nr 175206

[7] R. Kubiak, Zgoda…, str. 35

[8] R. Kubiak, Prawo medyczne. Wykłady specjalizacyjne, Warszawa 2010,  str. 357-359

[9] R. Kubiak, Zgoda…, str. 41-42

[10] K. Michałowska, Charakter prawny i znaczenie zgody pacjenta na zabieg medyczny, Warszawa 2014, str. 152

[11] T. Dukiet-Nagórska, Autonomia pacjenta a polskie prawo karne, Warszawa 2008, str. 34

[12] Ibidem, str. 33

[13] Wyrok SA w Poznaniu z dnia 9 maja 2002 r., sygn. akt: I ACa 221/02, PiM 2004, nr 14, str. 116


PACJENT / PRAWA PACJENTA / DOKUMENTACJA MEDYCZNA / INFORMACJA /

Ostatnio dodane
Tagi
© Kancelaria Adwokacka Piotr Nowakowski
strony internetowe łódź
Kancelaria Adwokacka adw. Piotra Nowakowskiego

trwa wgrywanie strony Piotra Nowakowskiego...